وسواس‌های شهری در بحران: تهران در آینۀ « وسواس¬های برلین»

وسواس‌های شهری در بحران: تهران در آینۀ « وسواس¬های برلین»

هر جنگی، با اثرات مستقیم و خسارات جانبی خود، به شدت بقای فردی و جمعی مردم تحت تأثیر را حتّی پیش از آنکه به شمار قربانیان و مجروحان و آوارگان پرداخته شود. به خطر می‌اندازد، شدت و حتمیت این پیامدهای فاجعه‌بار به خودی خود کافی است تا ادعای «نجات مردم ایران» از طریق مداخله نظامی خارجی را رد کند. این موضوع زمانی جدی‌تر می‌شود که بدانیم بحران‌های فعلی در ایران، حتی قبل از وقوع جنگ آشکار جاری، تاکنون رنج‌های عظیمی بر جامعه وارد کرده و آن را به لبه فروپاشی کشانده بود.

پل ماتیک در نوشتۀ خود با عنوان « وسواس‌های برلین»، که در ادامه خواهید خواند، نشان می‌دهد که بحران‌ها و فجایع شهری نه تنها ساختارهای سیاسی و اقتصادی را دگرگون می‌کنند، بلکه روان جمعی شهروندان و تجربه روزمره آن‌ها از زندگی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند. این تحلیل به شکل برجسته‌ای در تهران امروز نمود پیدا می‌کند.

پس از بمباران انبارهای نفت تهران، شهر به صحنه‌ای از فاجعه تبدیل شده است؛ «تاریک، مانند آینده ما»، همان‌طور که ساکنان توصیف می‌کنند. فضای شهر با دود و باران‌های اسیدی، هوای بالقوه سمی، آب آلوده، کمبود غذا و دشواری فرار پر شده است. ویدئوهای خبرنگاران شهروند نشان می‌دهند که شعله‌های عظیم آتش شبانه آسمان تهران را روشن کرده و دود هنوز از بالای تأسیسات نفتی بلند است. صبح یکشنبه، باران شدید بر شهر ۱۰ میلیونی می‌بارید و بسیاری از ساکنان با گلودرد و سوزش چشم از خواب بیدار شدند.

در این شرایط، قیمت‌ها سر به فلک کشیده است و اقلام ضروری به شدت کمیاب شده‌اند؛ ساکنان روزمزد و بیکار، با دشواری تامین نیازهای اولیه خود روبه‌رو هستند. شب و روز در این شهر از هم افتاده‌اند؛ شب مانند روز روشن است و روز چنان تاریک که گویی شبی بدون ماه است، همان‌قدر تاریک که آینده مردم به نظر می‌رسد. حتی پرندگان از آسمان رفته‌اند و حس تنهایی و انزوای جمعی در شهر موج می‌زند. گربه‌ها، نماد زندگی در سایه بحران، تنها موجوداتی هستند که حضورشان مداوم است؛ اما حتی آنها هم تنها نه جان دارند. اگر این حملات ادامه یابد، شهری در تسلط «دموکراسی گربه‌ای» شکل خواهد گرفت: تصویری تلخ و نمادین از زندگی شهری تحت فشار بحران.

ماتیک نشان می‌دهد که چنین شرایطی، نمونه‌ای از «وسواس شهری» است: اضطراب‌ها و نگرانی‌های مداوم ناشی از بحران‌های سیاسی و نظامی که تجربه روزمره انسانها را شکل می‌دهد و حتی رفتارها و روابط اجتماعی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بحران‌های تهران همچون غزه و بیروت، مانند نمونه‌هایی که ماتیک در برلین بررسی کرده، نشان می‌دهند که چگونه خشونت و فشار تاریخی، فضا و روان جمعی را همزمان دگرگون می‌کنند. واکنش‌های مردم- از ترس و انزوا گرفته تا تلاش برای بقا در شرایط نامطمئن- نمادی از فشار تاریخی و اجتماعی است که در مرکز تحلیل ماتیک قرار دارد و ضرورت مقاومت و اقدام جمعی در مواجهه با شرایط غیرانسانی را روشن می‌کند.

تجربه واقعی تهران، تصویری جامع از شهرهای بحران‌زده ارائه می‌دهد؛ جایی که سیاست، جنگ، فاجعه و روان جمعی به شکل همزمان با هم تنیده شده و زندگی روزمره را در زیر فشار شدید «وسواس‌های شهری» قرار می‌دهد.